Shqipëria është një vend i pasur njerëzish të varfër. Modeli aktual social-ekonomik reflekton kapërcimet historike të stadeve të zhvillimit të sistemeve.
Në historinë e tij mijëvjecare vendi ka vuajtur 32 pushtime. Kjo ka prodhuar një mendësi të përforcuar të neglizhencës ndaj përgjegjësive personale (si pamundësi të ndryshimit të gjendjes), një sens të shtuar të delegimit të fajit për mos-zhvillimin e territorit dhe ekonomisë dhe logjikën kolektive të pranimit dhe nënshtrimit ndaj elitave të emëruara.
Rrënimi i meritokracisë gjatë komunizmit dhe ruajtja e këtij deformimi në këto 30 vite hoqi shansin që njerëzit të ndërtonin një optikë të re mes kontributit dhe shpërblimit.
Prona ka qenë më shumë një instrument politik sesa ekonomik në vend, edhe për shkaqe që lidhen me modelin post-mesjetar të organizimit shoqëror. Përmes shpërblimit pronësor Perandoria Ottomane konsolidoi në Shqipëri një elitë ushtarake me sistemin e Spahinjve dhe një elitë politike duke krijuar disa familje të mëdha historike. Feudalizmi shqiptar megjithatë kishte tipare kryesisht ushtarake, cka modeloi edhe karakterin efimer të qytetit shqiptar, i cili nuk njohu dot një revolucion industrial. Zejtaria mbeti një rudiment fshatar brenda qytetit dhe karakterin e qytetit e konsolidoi kryesisht logjika e përqëndrimit në të të shërbimeve administrative perandorake, kleri dhe shkolla.
Vendi nuk trashëgoi një kadastër pronash; mbretëria e realizoi atë për jo më shumë se 30% dhe pushtimi Italian i vendit në 1939 arriti të regjistrojë vetëm 50% të pronave. Kujtesa pronësore trashëgohej me gojë dhe me prani fizike në territor. Ky handicap historik prodhoi edhe pamundësinë e krijimit të një sistemi institucional qeverisës, i cili ndërtohet mbi Ligj të shkruar, Prona, Taksa dhe Shërbime.
Individi shqiptar në mënyrë kolektive, deri në vitin 1944, ka jetuar me bindjen e të qënit i Përkohshëm, i Papërkufizuar ndërsa synimi i jetës së tij ishte Mbijetesa Personale. Në arketipin psikologjik të një kombi kjo gjendje e tejzgjatur historike ka vrarë cdo shans për një etikë kolektive të konsoliduar.
Kjo marrëdhënie e paplotë me pronën përkufizoi edhe marrëdhënien e individit me atdheun, process i cili mori karakter të strukturuar kulturor relativisht vonë, vetëm me Rilindjen dhe me përhapjen e shkollës shqipe. Ky process i fund-shekullit të 19-të realizoi një identitet kombëtar folklorik, që ju mbivendos identitetit fisnor post-mesjetar të organizimit social. Mospërmbyllja e procesit të krijimit të shtetit komb për arsye politike ndërkombëtare pengoi përfundimisht krijimin e një identiteti kombëtar modern ndër shqiptarët.
Komunizmi shfrytëzoi dy tipare kryesore të së kaluarës:
- marrëdhënia feudale fisnore u zhvendos tek fisi ideologjik brenda një partitokracie besnike, të unifikuar; ndersa
- hierarkia shoqërore ruajti karakterin jo-pasuror (pronësor), e cimentuar mbi pozita ushtarake (policore), duke ruajtur logjikën e dhunës.
Pozita shoqërore fitohej me besnikëri ndaj fisit ideologjik dhe Perandorisë politike – dhe prona reale ishte fuqia për të sunduar (jo për të gëzuar).
Ky përvijim sociologjik shkallmoi rëndë premisën e një etike kolektive, që themelohet mbi empatinë dhe mirëkuptimin. Ndërveprimi social gjatë komunizmit ruajti karakterin historik të marrëdhënieve, ngritur mbi dhunën.
Periudha demokratike e 30 vjetëve të fundit nuk e përmbysi komunizmin as në metodë, as në synime. Partitë post-komuniste vijuan traditën e partisë shtet, kultin e individit dhe meritokracinë e fisit ideologjik.
Kaosi pronësor – i cili u nxit qëllimshëm, me ligj dhe vullnet politik – prodhoi dy elita të reja ekonomike, të dyja mbi shina të paligjshme: nje elitë individësh ish-komunistë që privatizuan në mënyrë selektive assetet e sistemit ekonomik shtetëror dhe një elitë pastërtisht kriminale. Të dyja ato deri në vitet 2.000 i shërbenin lidershipit politik, kundrejt favorizimit ekonomik dhe proteksionit politik e gjyqësor.
Pjesa tjetër e publikut vijoi të luftonte për mbijetesë dhe të zgjidhte konfliktet në terren përmes alibisë së Kanunit dhe vetëgjyqësisë mesjetare.
Në periudhën 1991- 1996 struktura ekonomike me dashje u orientua drejt importeve dhe assetet prodhuese në vend ose u shkatërruan, ose u shitën “falas”. Në vitet 2000, 85% e kapitalit shqiptar qarkullonte si kapital tregëtar. Kjo strukturë nuk ka ndryshuar.
Ish-përfaqësues të lartë politikë të diktaturës apo fëmijë të tyre kontrollojnë në treg pozitat e cdo operatori tregëtar, përmes një sistemi kartel të importeve. Kjo është shumë e shprehur tek të të gjitha mallrat e shportës dhe komoditetet.
Shpejtësia me të cilën elitat tërësisht kriminale nisën të akumulojnë para’, bënë që politika të rriste vëmendjen ndaj tyre. Kjo u bë e dukshme për sytë e publikut shqiptar pas vakuumit ekonomik e shtetëror që krijuan piramidat. Në fillim të viteve 2.000 për herë të parë elitat kriminale emëruan përfaqësuesit e tyre politikë përmes formacioneve të reja politike që u krijuan. Prej këtij casti një model i ri ishte krijuar: tani nuk ishin më politikanët që menaxhonin kriminelë, por e kundërta. Eksperimenti, i cili doli i suksesshëm lejoi gradualisht shtrirjen e kontrollit të elitave kriminale mbi partitë e mëdha.
Për të ballancuar presionin e kësaj kaste krejt të jashtëligjshme, drejtuesit e lartë të administratës shqiptare mbështetën elitat ekonomike formalisht legjitime, duke i përdorur ato si kanalin kryesor të përfitimit ekonomik nga pushteti dhe njëherësh si korridor për pastrimin e parave të botës së errët të krimit. Përmes këtij shërbimi të fundit – ata njëfarësoj përfitonin nga paratë e zeza të krimit, duke i ikur kontrollit të drejtpërdrejtë kriminal.
Ky process prodhoi njëherësh tre nivele oligarkësh (politikë, ekonomikë dhe financiaro-kriminalë); bashkëpunimi mes tyre i kriminalizoi që të tre në të njëjtën përmasë;
gjithashtu ai prodhoi dhe një shtresë të gjerë “skllevërish” që i binden vetëm nevojës së tyre për mbijetesë dhe në mënyrë të natyrshme miratojnë cdo shkelje të ligjit si një rrugë legjitime zgjidhjesh për problemet e përditshme. Modeli korruptiv është bërë sundues dhe cdo marrëdhënie e individit me shtetin/ligjin përfaqëson një transaksion.
Pabarazia sociale favorizon degradimin e cdo shërbimi publik ndërsa dhuna përkufizon rendin e hierarkive.
Oligarkia politike është e kufizuar në numra. Oligarkia ekonomike për shkak të mënyrës së kontrollit mbi tregjet ka ardhur duke u zvogëluar. Kurse grupi financiaro-kriminal duket se është më i gjerë, edhe pse është i palexueshëm në numra. Shumica absolute është e pakënaqur dhe e dhunuar. Kjo situatë ka krijuar masën e nevojshme kritike për të kërkuar ndryshimin e gjendjes. Nëse kësaj mase i bashkohet sipërmarrja e vogël dhe e mesme – që nuk ka bashkëpunimin e botës financiaro-kriminale, një ndërhyrje përmes zgjedhjeve është e mundur.